Αχιλλέας Οικονόμου: Η ψυχοθεραπεία δεν είναι μόδα, είναι ανάγκη για αναστοχασμό πάνω στη ζωή

Κύριε Οικονόμου, μέχρι πρόσφατα είσαστε Πρόεδρος της Ένωσης Επαγγελματιών Ψυχιάτρων Ελλάδας (ΕΝΕΨΕ). Ποια είναι η εικόνα της ψυχικής υγείας στην Ελλάδα σήμερα; Είμαστε πιο “ανοιχτοί” στο να ζητήσουμε βοήθεια απ’ ό,τι πριν δέκα χρόνια;

Η εικόνα της ψυχικής υγείας στη χώρα μας έχει σαφώς βελτιωθεί. Οι πολίτες είναι πλέον πιο εξοικειωμένοι με τα ζητήματα ψυχικής υγείας, περισσότερο ευαισθητοποιημένοι και η απόφαση για τη λήψη βοήθειας είναι πιο εύκολη σε σχέση με το παρελθόν. Παρ’ όλα αυτά, το στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία παραμένει μια δυσμενής πραγματικότητα, ιδίως σε αυτό που συνηθίζουμε να αποκαλούμε «κλειστές κοινωνίες».

Υπάρχει ακόμα η προκατάληψη ότι στον ψυχίατρο πηγαίνει κανείς μόνο αν “χάσει τον έλεγχο”. Πώς η σύγχρονη ψυχιατρική αφήνει πίσω αυτά τα στερεότυπα και γίνεται πιο φιλική και ανθρώπινη για τον μέσο πολίτη;

Στην ψυχιατρική υπάρχει ο όρος «εναισθησία», που αναφέρεται στη γνώση του πάσχοντα από ψυχική ασθένεια σχετικά με το αν ασθενεί ή όχι. Στην απουσία της, που παρατηρείται κυρίως σε ψυχώσεις, η αναζήτηση βοήθειας δυσχεραίνεται. Σε περιπτώσεις συναισθηματικών διαταραχών, ιδίως της κατάθλιψης και των διαταραχών άγχους, οι προκαταλήψεις έχουν υποχωρήσει σημαντικά. Για να αφήσει πίσω της η σύγχρονη ψυχιατρική αυτά τα στερεότυπα, είναι απαραίτητο να αποκτήσει μεγαλύτερη ορατότητα και να επικοινωνεί ζητήματα ψυχικής υγείας στους πολίτες με κάθε πρόσφορο τρόπο, πάντα με σοβαρότητα, τεκμηρίωση και σεβασμό στους κανόνες που διέπουν αυτή την έκθεση. Η κοινοτική ψυχιατρική υπηρετεί ακριβώς αυτόν τον σκοπό.

Παρατηρούμε μια “έκρηξη” ενδιαφέροντος για την ψυχοθεραπεία. Πού οφείλεται αυτό; Είναι μόδα ή μια πραγματική ανάγκη που επιτέλους αναγνωρίζουμε;

Ζούμε σε μια εποχή όπου οι κοινωνικές, οικογενειακές και επαγγελματικές απαιτήσεις δεν είναι απλώς αυξημένες, αλλά ιδιαίτερα πιεστικές. Η καθημερινότητα χαρακτηρίζεται από έλλειψη χρόνου, ενώ οι υπαρξιακές ματαιώσεις είναι παρούσες. Η ψυχοθεραπεία δεν αποτελεί, λοιπόν, «μόδα», αλλά συχνά μια ουσιαστική ανάγκη για την αναγνώριση και την αντιμετώπιση δυσκολιών, καθώς και τον αναστοχασμό πάνω στη ζωή, στα προβλήματά της και στο μέλλον της.

Υπάρχει ακόμα το στίγμα του “ψυχίατρου”; Πώς μπορεί ένας ασθενής να διακρίνει πότε χρειάζεται ψυχίατρο (ιατρική παρέμβαση) και πότε ψυχολόγο;

Όπως προαναφέρθηκε, το στίγμα εξακολουθεί να υπάρχει, αν και έχει μειωθεί σε σημαντικό βαθμό. Η ψυχιατρική είναι μια κατεξοχήν ιατρική ειδικότητα, στον πυρήνα της οποίας βρίσκονται η πρόληψη, η διάγνωση, η θεραπεία και η αποκατάσταση, στην προκειμένη περίπτωση κυρίως ψυχοκοινωνική. Σύμφωνα με την American Psychiatric Association, η βασική διάκριση μεταξύ ψυχιάτρου και ψυχολόγου έγκειται στην εκπαίδευση και στον ρόλο τους. Ο ψυχίατρος είναι ιατρός με ειδίκευση στην ψυχιατρική, έχει τη δυνατότητα διάγνωσης ψυχικών διαταραχών, συχνά με βιοϊατρική προσέγγιση, και μπορεί να συνταγογραφεί φαρμακευτική αγωγή, αλλά και να παρέχει ψυχοθεραπεία. Αντίθετα, ο ψυχολόγος δεν είναι ιατρός, αλλά επιστήμονας της συμπεριφοράς, με εξειδίκευση στην αξιολόγηση και την ψυχοθεραπεία, χωρίς δικαίωμα συνταγογράφησης. Οι δύο ειδικότητες συνεργάζονται συχνά για την ολοκληρωμένη φροντίδα των ατόμων με ψυχικές διαταραχές.

Το άγχος και οι κρίσεις πανικού μοιάζουν να είναι η “μάστιγα” της εποχής μας. Γιατί μας συμβαίνει αυτό τώρα; Φταίει ο τρόπος ζωής ή η έλλειψη ανθεκτικότητας;

Το αυξημένο άγχος που παρατηρείται σήμερα φαίνεται να συνδέεται κυρίως με τον σύγχρονο τρόπο ζωής: γρήγοροι ρυθμοί, αυξημένες απαιτήσεις, διαρκής έκθεση σε πληροφορία και αβεβαιότητα. Παράλληλα, οι κοινωνικές και οικονομικές πιέσεις επιβαρύνουν σημαντικά την ψυχική ισορροπία. Δεν πρόκειται τόσο για «έλλειψη ανθεκτικότητας», όσο για το γεγονός ότι καλούμαστε να διαχειριστούμε πολλαπλά και συνεχόμενα στρεσογόνα ερεθίσματα, συχνά χωρίς επαρκή υποστήριξη ή χρόνο αποφόρτισης. Ωστόσο, η ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας αποτελεί σημαντικό προστατευτικό παράγοντα.

Πότε οι καθημερινές ανησυχίες γίνονται “διαταραχή”; Ποιο είναι το “καμπανάκι” που μας λέει ότι πρέπει να χτυπήσουμε την πόρτα ενός ειδικού;

Οι καθημερινές ανησυχίες αποτελούν φυσιολογικό μέρος της ζωής. Ωστόσο, όταν το άγχος γίνεται επίμονο, έντονο και δυσανάλογο σε σχέση με τα ερεθίσματα, και αρχίζει να επηρεάζει τη λειτουργικότητα του ατόμου, όπως τον ύπνο, την εργασία, τις σχέσεις ή τη σωματική υγεία, τότε μπορεί να μιλάμε για διαταραχή. «Καμπανάκι» αποτελεί επίσης η εμφάνιση κρίσεων πανικού, η αποφυγή καταστάσεων, η συνεχής ένταση ή η αίσθηση απώλειας ελέγχου. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας από ειδικό μπορεί να προλάβει την επιδείνωση και να συμβάλει ουσιαστικά στην αποκατάσταση της ισορροπίας.

Αν θα έπρεπε να δώσετε μια συμβουλή για την “ψυχική υγιεινή” μας μέσα στην τρέλα της καθημερινότητας, ποια θα ήταν αυτή;

Να γνωρίζουμε τον εαυτό μας, τα θέλω μας, τις ανάγκες μας, τα όρια μας. Αν αισθανόμαστε κάποια ποιοτική μεταβολή του συναισθήματος ή του άγχους, ας μην διστάζουμε να ζητήσουμε βοήθεια. Η έγκαιρη παρέμβαση είναι και η πιο αποτελεσματική.