Παραβατικότητα ανηλίκων: Ποιος Οπλίζει το Χέρι τους;
Η έξαρση της παραβατικότητας των ανηλίκων αποτελεί ένα από τα πιο ανησυχητικά φαινόμενα της σύγχρονης εποχής. Δεν πρόκειται απλώς για μια συνηθισμένη νεανική αντίδραση, αλλά για ένα σύνθετο κοινωνικό πρόβλημα που αντανακλά την κρίση των θεσμών, της οικογένειας και των προτύπων της κοινωνίας μας.
Μαζί μας είναι η Σοφία Αντωνίου Κωτσαντή, Ψυχολόγος (B.Sc) με ειδίκευση στην Εγκληματολογική Ψυχολογία (M.Sc). Η κυρία Κωτσαντή, ως μέλος του Συλλόγου Ελλήνων Εγκληματολόγων Παντείου Πανεπιστημίου (Σ.Ε.Ε.Π.Π.), διαθέτει βαθιά εμπειρία στην ενδοοικογενειακή βία, την παιδική κακοποίηση και τη σκιαγράφηση του προφίλ των δραστών.
Πως ορίζετε την παραβατικότητα των ανηλίκων και ποιες μορφές μπορεί να πάρει;
Η Παραβατικότητα των Ανηλίκων έχει ποικίλες δυναμικές και συνιστώσες. Εκφράζει τις αποκλίσεις και αντικατοπτρίζει τις εκτροπές στις συμπεριφορές των παιδιών-νεαρών εφήβων, οι οποίες αυξήθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες. Η λέξη Ανήλικος (αν στερητικό και ηλικία) σημαίνει αθωότητα, καθαρά βλέμματα στη ζωή. Η διόγκωση της βίας μεταξύ ανηλίκων βρίθει κοινωνικής παθογένειας. Οι μορφές της παραβατικότητας στους ανηλίκους είναι οι εξής: λεκτική βία, ψυχολογική/συναισθηματική βία, σωματική βία, σεξουαλική βία και επιθέσεις, εκφοβιστικές-σχολικές συμπεριφορές,διαδικτυακός εκφοβισμός, κλοπές, ληστείες, χρήση, διακίνηση τοξικοεξαρτησιογόνων ουσιών, τροχαία, ανθρωποκτονίες, βανδαλισμοί.
Υπάρχουν συγκεκριμένοι παράγοντες που συμβάλλουν στην παραβατικότητα των ανηλίκων;
Η παραβατικότητα ανηλίκων δεν αποξενώνεται, δεν απομονώνεται από τη σκληρή βία των μελλοντικών ενηλίκων, γιατί τα πρόσωπα των παιδιών-εφήβων καθρεφτίζονται από εμάς. Θα πρέπει να τονιστεί, πώς κανένα παιδί δεν γεννιέται παραβατικό. Κανένα παιδί δεν αρχίζει να πραγματοποιεί από μόνο του μια άσχημη συμπεριφορά. Πίσω από κάθε παιδί, κάτι χρειάζεται να γυρέψεις και να δεις κατάματα-αυτή είναι η οικογένεια. Η παραβατικότητα ανηλίκων και η συστηματική κακοποίηση στη πρώιμη παιδική ηλικία είναι άρρηκτα συνδεδεμένες μεταξύ τους και έχουν ορισμένα κοινά σημεία αναφοράς. Οι παράγοντες επικινδυνότητας, οι οποίοι προϋπάρχουν ή συμπληρώνουν τις έννοιες της παραβατικότητας ανηλίκων και της παιδικής κακοποίησης είναι οι εξής: Διενέξεις με διάρκεια μέσα στην οικογένεια, ανεπάρκεια γονεϊκής εποπτείας, επιθέσεις στη πρώιμη παιδική ηλικία, κοινωνικές-οικονομικές αντιξοότητες, μη προσαρμογή στη συμπεριφορά σε τρίτα άτομα.
Πόσο καθοριστικός είναι ο ρόλος της οικογένειας στην παραβατικότητα ανηλίκων;
Η οικογένεια διαδραματίζει σπουδαίο ρόλο στη ζωή του παιδιού της. Επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τη προσωπικότητα του παιδιού και μετέπειτα του εφήβου. Τα παιδιά πάντα μιμούνται τις συμπεριφορές των γονέων τους, καθώς και άλλα άτομα-μέλη μέσα στην οικογένεια. Η οικογένεια μεταλαμπαδεύει τις κοινωνικές αξίες και τις συμπεριφορές που βοηθούν το παιδί στο να προσαρμοστεί στο κοινωνικό του περίγυρο. Το περιβάλλον της οικογένειας έχει τεράστιες ευθύνες για τις εκδηλώσεις παραβατικών πράξεων στα παιδιά-σε νεαρούς εφήβους. Επιπλέον, υπάρχουν οι λεγόμενες παραμελήσεις (Neglect-Neglected), καθώς και τα μη σωστά διαμορφωμένα όρια. Όταν, η οικογένεια δεν επιβλέπει επαρκώς τα παιδιά της και δεν θέτει τα κατάλληλα όρια για εκείνα, τότε αυτή η συμπεριφορά, δυστυχώς διευκολύνει την εμφάνιση της παραβατικότητας. Οι αυστηρές τιμωρίες και οι στάσεις των γονέων απέναντι στην πειθαρχία με διάφορους καταναγκασμούς οδηγούν τα παιδιά σε ένα μοτίβο συγκρουσιακών αλληλεπιδράσεων με τους διπλανούς τους. Η χρήση βίας στην οικογένεια για την επίλυση οικογενειακών θεμάτων, η υπέρμετρη κατανάλωση ψυχοτρόπων ουσιών από τους γονείς αποτελούν καίρια σημάδια έναρξης της ανήλικης παραβατικότητας.
Ποιος είναι ο ρόλος των ΜΜΕ και της τεχνολογίας; Πιστεύετε ότι τα Social Media έχουν συμβάλλει στην αύξηση της;
Πολλές έρευνες έχουν δείξει, πώς η ανεξέλεγκτη χρήση των social media και η έκθεση των ανηλίκων σε βίαιες σκηνές στη τηλεόραση και στο διαδίκτυο μεγεθύνουν τις εγκληματικές τους συμπεριφορές. Τα ΜΜΕ και τα Social Media επιδρούν στους ανηλίκους, όσον αφορά τις διάφορες αναπαραστάσεις και τις στάσεις τους σε αυτά. Με λίγα λόγια, τα ΜΜΕ επιδεινώνουν τα πρότυπα μίμησης και επιδρούν καθοριστικά τις διεργασίες εσωτερίκευσης. Video, τραγούδια που προωθούνται μέσα από εκείνα, αναπαραστάσεις με σωματικές επιθέσεις, εξυβρίσεις τονώνουν τη βία και τις εκφάνσεις της.
Ποιες είναι οι πιο κατάλληλες μέθοδοι αντιμετώπισης για τους ανήλικους παραβάτες;
Για τον έλεγχο της νεανικής παραβατικότητας πρέπει αν λαμβάνονται μέτρα αντεγκληματικής πολιτικής. Η πρόληψη χωρίζεται σε πρωτογένη, δευτερογενή και τριτογενή. Στη πρωτογενή πρόληψη συμπεριλαμβάνονται μέτρα κοινωνικής πρόληψης με στόχο τη βελτίωση των κοινωνικών-οικονομικών πλαισίων διαβίωσης του πληθυσμού (υγειονομική περίθαλψη, ασφάλεια στην οικογένεια, πρόνοια). Στη δευτερογενή πρόληψη έχουμε τις έγκαιρες-έγκυρες παρεμβάσεις και την αντιμετώπιση των νεαρών ατόμων που χαρακτηρίζονται ως αδύναμα και ευάλωτα με υψηλό κίνδυνο πιθανότητας, είτε να εγκληματίσουν, είτε να περάσουν στη θυματοποίηση. Εδώ, χρειάζονται σωστά μέτρα για την αντιμετώπιση του φαινομένου. Στη τριτογενή πρόληψη έχουμε τον τερματισμό των παρεκκλίνουσων συμπεριφορών με κατασταλτικές κινήσεις. Περιλαμβάνει την πρόληψη των υποτροπών των ήδη προϋπάρχοντων παραβατών και την επανένταξή τους στη κοινωνία.